Wat zijn de verplichtingen van een werkgever bij het gebruik van een tweedehands machine?

Ingenieur met helm inspecteert industriële machine op fabrieksvloer, klembord in hand, dramatisch zijlicht op stalen onderdelen.

Als werkgever ben je verplicht om ervoor te zorgen dat elke machine op de werkvloer veilig is, ook als het een tweedehands exemplaar betreft. De industriële veiligheid van je medewerkers staat voorop, en de wet maakt geen uitzondering voor gebruikte apparatuur. In dit artikel beantwoorden we de meest gestelde vragen over jouw verplichtingen als werkgever bij het gebruik van een tweedehands machine.

Welke wettelijke kaders gelden voor tweedehands machines op de werkvloer?

Voor tweedehands machines gelden dezelfde wettelijke kaders als voor nieuwe machines. De belangrijkste wetgeving is de Machinerichtlijn (2006/42/EG), die in Nederland is omgezet in het Warenwetbesluit Machines. Daarnaast verplicht de Arbeidsomstandighedenwet werkgevers om een veilige werkomgeving te bieden, ongeacht de leeftijd of herkomst van de gebruikte apparatuur.

De Machinerichtlijn schrijft voor dat elke machine die in de handel wordt gebracht voorzien moet zijn van een CE-markering en moet voldoen aan de essentiële gezondheids- en veiligheidseisen. CE-markering is de juridische verklaring van de fabrikant dat de machine aan deze eisen voldoet — het is geen certificering. Voor machines die vóór 1995 zijn gebouwd en dus geen CE-markering hebben, geldt het Arbobesluit, meer specifiek de regels over arbeidsmiddelen (hoofdstuk 7). Dit betekent dat de machine nog steeds aan vergelijkbare veiligheidseisen moet voldoen, ook al ontbreekt de CE-markering.

Naast de Machinerichtlijn zijn ook de volgende kaders relevant:

Arbowet en Arbobesluit: verplichten werkgevers tot het bieden van veilige arbeidsmiddelen
Richtlijn Arbeidsmiddelen (2009/104/EG): regelt het veilige gebruik van arbeidsmiddelen door werknemers
NEN-normen: technische normen die nadere invulling geven aan de veiligheidseisen uit de Machinerichtlijn

Moet een tweedehands machine opnieuw worden gekeurd?

Ja, een tweedehands machine moet in de meeste gevallen opnieuw worden beoordeeld voordat je hem in gebruik neemt. Er is niet altijd sprake van een formele herkeuring door een externe instantie, maar als werkgever ben je wel verplicht om te verifiëren dat de machine veilig is en nog steeds voldoet aan de geldende eisen. Dit geldt zeker wanneer de machine van eigenaar is gewisseld of lange tijd buiten gebruik is geweest.

Of een formele herkeuring vereist is, hangt af van het type machine en de risicoclassificatie. Voor zogenoemde hoogrisicomachines, zoals machines die vallen onder bijlage IV van de Machinerichtlijn, is betrokkenheid van een aangemelde instantie (notified body) verplicht. Denk hierbij aan persen, zaagmachines of machines voor de voedingsmiddelenindustrie met specifieke gevaren.

Zelfs wanneer een formele herkeuring niet wettelijk verplicht is, is het sterk aan te raden om een technische inspectie uit te laten voeren. Hierbij wordt gecontroleerd of:

De CE-markering aanwezig is
De originele technische documentatie beschikbaar is
Beveiligingen en noodstopfuncties nog correct werken
Er geen slijtage of schade is die de veiligheid beïnvloedt
De machine nog voldoet aan de huidige stand van de techniek

Wat zijn de verplichtingen rondom de risicobeoordeling?

Als werkgever ben je verplicht om voor elke tweedehands machine een risicobeoordeling uit te voeren. Dit is een systematische analyse van alle gevaren die de machine kan opleveren voor medewerkers, en de maatregelen die nodig zijn om die risico’s te beheersen. De risicobeoordeling is een kernverplichting uit zowel de Arbowet als de Machinerichtlijn, en maakt onderdeel uit van het technisch constructiedossier dat bij de machine hoort.

Bij een tweedehands machine is de risicobeoordeling extra belangrijk, omdat de staat van de machine onbekender is dan bij een nieuwe. Slijtage, aanpassingen door een vorige eigenaar of ontbrekende veiligheidsvoorzieningen kunnen risico’s introduceren die bij een nieuwe machine niet aanwezig zijn.

Een goede risicobeoordeling voor een tweedehands machine omvat minimaal de volgende stappen:

Identificeer de gevaren: mechanisch, elektrisch, thermisch, geluid, trillingen en meer
Beoordeel de risico’s: hoe groot is de kans op een incident en hoe ernstig zijn de mogelijke gevolgen?
Bepaal beheersmaatregelen: volg de hiërarchie van beheersmaatregelen (elimineren, afschermen, persoonlijke beschermingsmiddelen)
Documenteer de bevindingen: leg alles schriftelijk vast
Evalueer periodiek: herhaal de beoordeling bij wijzigingen of na incidenten

Het is gebruikelijk om hierbij de methode uit EN ISO 12100:2010 te volgen, hoewel de wetgeving dit niet als zodanig verplicht stelt.

Welke documentatie moet een werkgever bij een tweedehands machine bewaren?

Bij een tweedehands machine moet de werkgever een volledig documentatiedossier bijhouden. De meest essentiële documenten zijn de originele gebruiksaanwijzing, de EU-conformiteitsverklaring en het technisch constructiedossier. Ontbreekt een van deze documenten, dan is de werkgever verantwoordelijk voor het reconstrueren of aanvullen van de benodigde informatie.

Concreet gaat het om de volgende documenten:

Gebruiksaanwijzing: in de taal van de gebruikende medewerkers, inclusief instructies voor veilig gebruik, onderhoud en bediening
EU-conformiteitsverklaring: bewijs dat de machine bij fabricage voldeed aan de Machinerichtlijn
Technisch constructiedossier: tekeningen, berekeningen, testresultaten en de risicobeoordeling van de fabrikant
Keurings- en inspectierapporten: resultaten van uitgevoerde keuringen en periodieke inspecties
Onderhoudslogboek: registratie van uitgevoerd onderhoud en reparaties

Ontbreekt de originele documentatie, dan is het verstandig om contact op te nemen met de fabrikant of een gespecialiseerd ingenieursbureau dat kan helpen de ontbrekende documentatie te reconstrueren of aan te vullen.

Hoe moet een werkgever medewerkers instrueren bij een tweedehands machine?

De werkgever is verplicht om medewerkers aantoonbaar te instrueren over het veilige gebruik van een tweedehands machine, voordat zij ermee aan de slag gaan. Dit houdt in dat medewerkers niet alleen weten hoe de machine werkt, maar ook welke gevaren eraan verbonden zijn en hoe zij die kunnen vermijden. De instructie moet worden afgestemd op het opleidingsniveau en de ervaring van de betreffende medewerker.

Een goede instructie bevat minimaal de volgende onderdelen:

Uitleg over het doel en de werking van de machine
Toelichting op de specifieke gevaren en risico’s
Instructies voor correct en veilig gebruik
Uitleg over noodprocedures en noodstopfuncties
Informatie over verplicht te gebruiken persoonlijke beschermingsmiddelen
Procedures voor het melden van storingen of onveilige situaties

Naast de initiële instructie ben je als werkgever ook verplicht om periodieke herhalingsinstructies te geven, zeker wanneer de machine wordt aangepast of wanneer medewerkers na een lange periode de machine opnieuw gaan gebruiken. Leg alle instructies schriftelijk vast en laat medewerkers voor ontvangst tekenen. Zo heb je aantoonbaar bewijs van de gegeven opleiding.

Wat zijn de gevolgen als een werkgever de verplichtingen niet nakomt?

Als een werkgever de verplichtingen rondom tweedehands machines niet nakomt, kan dit leiden tot uiteenlopende gevolgen: van bestuurlijke boetes en stillegging van werkzaamheden tot civiele aansprakelijkheid bij een arbeidsongeval. De Nederlandse Arbeidsinspectie houdt toezicht op de naleving van de Arbowet en de Machinerichtlijn en kan bij overtredingen handhavend optreden.

De mogelijke gevolgen zijn:

Bestuurlijke boetes: de Arbeidsinspectie kan direct boetes opleggen bij geconstateerde overtredingen
Stillegging van werkzaamheden: bij acuut gevaar kan de inspectie de machine of zelfs de gehele werkplek stilleggen
Strafrechtelijke vervolging: bij ernstige overtredingen of een arbeidsongeval met letsel kan het Openbaar Ministerie vervolging instellen
Civiele aansprakelijkheid: een medewerker die gewond raakt door een onveilige machine kan de werkgever civielrechtelijk aansprakelijk stellen voor de geleden schade
Reputatieschade: incidenten met onveilige machines kunnen leiden tot negatieve publiciteit en verlies van vertrouwen bij klanten en partners

Preventie is dan ook altijd goedkoper en verstandiger dan herstel. Door de verplichtingen serieus te nemen, bescherm je niet alleen je medewerkers, maar ook je bedrijf.

Hoe TCPM helpt bij machineveiligheid en naleving van de Machinerichtlijn

Wij begrijpen dat de verplichtingen rondom tweedehands machines complex kunnen zijn, zeker wanneer documentatie ontbreekt of de risicobeoordeling specialistische kennis vereist. Als vooruitstrevend advies- en ingenieursbureau helpen wij industriële bedrijven om volledig te voldoen aan de geldende Machinerichtlijn en arboregelgeving.

Onze veiligheidsadviseurs ondersteunen je onder andere bij:

Het uitvoeren van een grondige risicobeoordeling voor tweedehands machines
Het opstellen of reconstrueren van ontbrekende technische documentatie
Het beoordelen van CE-markering en EU-conformiteitsverklaringen
Het adviseren over beheersmaatregelen en technische aanpassingen
Het opstellen van instructie- en opleidingsprogramma’s voor medewerkers
Het begeleiden bij inspecties of audits door de Arbeidsinspectie

Met meer dan 30 jaar ervaring in industriële omgevingen en een team van deskundige veiligheidsadviseurs staan wij klaar om jouw organisatie te helpen. Neem gerust contact met ons op voor een vrijblijvend gesprek over jouw specifieke situatie.

Veelgestelde vragen

Mag ik een tweedehands machine direct in gebruik nemen na aankoop?

Nee, je mag een tweedehands machine niet zomaar direct in gebruik nemen. Voordat de machine operationeel wordt, ben je als werkgever verplicht om minimaal een risicobeoordeling uit te voeren, de aanwezigheid van de CE-markering te verifiëren en te controleren of alle veiligheidsvoorzieningen correct functioneren. Afhankelijk van het type machine kan ook een formele inspectie of herkeuring door een externe partij vereist zijn.

Wat moet ik doen als de originele gebruiksaanwijzing van de tweedehands machine ontbreekt?

Als de originele gebruiksaanwijzing ontbreekt, ben je als werkgever verplicht om deze te achterhalen of te reconstrueren voordat de machine in gebruik wordt genomen. Neem eerst contact op met de fabrikant of diens importeur, want vaak kunnen zij een vervangende handleiding leveren. Lukt dat niet, dan kun je een gespecialiseerd ingenieursbureau inschakelen dat op basis van de technische specificaties en de staat van de machine een gelijkwaardige documentatie kan opstellen.

Geldt er een maximale leeftijd voor tweedehands machines op de werkvloer?

Er bestaat geen wettelijke maximumleeftijd voor tweedehands machines. De wet stelt echter wel dat elke machine, ongeacht het bouwjaar, moet voldoen aan de geldende veiligheidseisen. Voor machines gebouwd vóór 1995, die geen CE-markering hebben, gelden de eisen uit het Arbobesluit (hoofdstuk 7 over arbeidsmiddelen). In de praktijk kan een oudere machine technisch voldoen, mits de risicobeoordeling positief uitvalt en eventuele tekortkomingen door aanpassingen of extra beheersmaatregelen zijn opgelost.

Wat als een vorige eigenaar aanpassingen heeft gedaan aan de machine?

Aanpassingen door een vorige eigenaar kunnen ertoe leiden dat de machine juridisch gezien als een nieuwe machine wordt beschouwd en opnieuw aan de volledige eisen van de Machinerichtlijn moet voldoen. Als werkgever ben je verplicht om alle wijzigingen te documenteren en te beoordelen of de aanpassingen de veiligheid van de machine beïnvloeden. Schakel bij twijfel een veiligheidsdeskundige of notified body in om te bepalen of een nieuwe conformiteitsbeoordeling noodzakelijk is.

Hoe vaak moet ik een risicobeoordeling voor een tweedehands machine herhalen?

Een risicobeoordeling is geen eenmalige activiteit, maar een doorlopende verplichting. Je dient de beoordeling in ieder geval te herhalen na technische wijzigingen aan de machine, na een (bijna-)arbeidsongeval, wanneer de machine voor een ander doel wordt ingezet dan oorspronkelijk bedoeld, of wanneer nieuwe NEN-normen of wetgeving van kracht worden. Daarnaast is het verstandig om periodiek, bijvoorbeeld jaarlijks, te controleren of de bestaande risicobeheersmaatregelen nog steeds effectief zijn.

Wie is er aansprakelijk bij een arbeidsongeval met een tweedehands machine: de verkoper of de koper?

Na de aankoop van een tweedehands machine ligt de primaire aansprakelijkheid als werkgever bij jou als koper, ongeacht de staat waarin de machine werd geleverd. Je bent immers verantwoordelijk voor het bieden van een veilige werkomgeving en het beoordelen van de machine vóór ingebruikname. In bepaalde gevallen kan de verkoper ook (mede)aansprakelijk zijn, bijvoorbeeld als hij bewust gebreken heeft verzwegen, maar dit dient dan civielrechtelijk te worden aangetoond. Het is dan ook sterk aan te raden om vóór aankoop een technische due diligence uit te voeren en afspraken over garanties schriftelijk vast te leggen.

Welke stappen moet ik zetten als de Arbeidsinspectie een overtreding constateert bij een tweedehands machine?

Als de Arbeidsinspectie een overtreding constateert, ontvang je doorgaans een eis tot naleving of een waarschuwing, afhankelijk van de ernst van de situatie. Zet de machine bij acuut gevaar direct stil en informeer betrokken medewerkers. Stel vervolgens een plan van aanpak op waarin je beschrijft welke maatregelen je neemt en binnen welke termijn, en communiceer dit proactief met de inspecteur. Schakel zo nodig een veiligheidsadviseur in om de tekortkomingen snel en correct te verhelpen en herhaling te voorkomen.