Wanneer moet een bestaande machine worden aangepast om te voldoen aan huidige veiligheidsnormen?

Een bestaande machine moet worden aangepast zodra er sprake is van een ingrijpende wijziging, een verandering in het gebruik of een aantoonbaar veiligheidsrisico dat niet langer acceptabel is. Dit geldt ook wanneer wet- en regelgeving, zoals de machinerichtlijnen, wordt gewijzigd en de machine daar niet meer aan voldoet. In dit artikel beantwoorden we de meest gestelde vragen over wanneer aanpassen verplicht is, wat de normen inhouden en wie er verantwoordelijk is.

Welke situaties verplichten een aanpassing van een bestaande machine?

Een aanpassing is verplicht wanneer de machine een ingrijpende wijziging ondergaat, wanneer het gebruik verandert op een manier die niet in de oorspronkelijke risicoanalyse is meegenomen, of wanneer een inspectie of incident aantoont dat de machine een onaanvaardbaar risico vormt voor gebruikers of de omgeving. In al deze situaties treedt de verantwoordelijkheid van de eigenaar direct in werking.

Concreet gaat het om de volgende situaties:

• De machine krijgt een nieuwe functie of wordt ingezet in een andere productieomgeving.
• Er worden onderdelen vervangen die de prestaties of het veiligheidsniveau wezenlijk beïnvloeden.
• Een arbeidsinspectie, interne audit of incident wijst op tekortkomingen in de beveiliging.
• De machine wordt overgedragen aan een andere eigenaar of locatie met andere omstandigheden.
• Nieuwe wet- en regelgeving stelt aanvullende eisen die de bestaande configuratie niet dekt.

Belangrijk is dat niet elke aanpassing automatisch leidt tot een volledige herkeuring. Of dat nodig is, hangt af van de aard en omvang van de wijziging. Precies daarom is het cruciaal om vooraf een heldere beoordeling te maken.

Wat telt als een ‘ingrijpende wijziging’ volgens de machinerichtlijn?

Een ingrijpende wijziging is elke aanpassing die de veiligheid van de machine wezenlijk beïnvloedt en die niet voorzien was in de oorspronkelijke risicoanalyse. Volgens de Europese Machinerichtlijn (2006/42/EG) en de bijbehorende nationale interpretatie geldt zo’n wijziging als het in de handel brengen van een nieuwe machine, met alle bijbehorende verplichtingen.

De beoordeling of een wijziging ingrijpend is, draait om een aantal vragen:

• Introduceert de wijziging een nieuw gevaar dat eerder niet aanwezig was?
• Neemt het risiconiveau significant toe ten opzichte van de oorspronkelijke situatie?
• Wordt de prestatie of het gebruik van de machine fundamenteel veranderd?

Een voorbeeld: het vervangen van een motor door een krachtiger exemplaar zonder aanpassing van de beveiligingen telt als ingrijpend. Het vervangen van een slijtageonderdeel door een identiek exemplaar doorgaans niet. De grens is niet altijd zwart-wit, waardoor een gedocumenteerde beoordeling door een deskundige in de praktijk onmisbaar is.

Wanneer een wijziging als ingrijpend wordt aangemerkt, moet de eigenaar of modificerende partij een nieuwe conformiteitsbeoordeling uitvoeren, technische documentatie opstellen en een CE-markering aanbrengen. De machine valt dan volledig onder de actuele machinerichtlijnen.

Welke veiligheidsnormen zijn van toepassing op bestaande machines?

Voor bestaande machines die niet zijn gewijzigd, geldt de Arbowetgeving als primair kader. Concreet betekent dit dat de machine minimaal moet voldoen aan de eisen uit het Arbeidsomstandighedenbesluit, met name de bepalingen rondom arbeidsmiddelen. Voor machines die na een ingrijpende wijziging als nieuw worden beschouwd, gelden de volledige eisen van de Machinerichtlijn 2006/42/EG.

Naast de Machinerichtlijn spelen ook geharmoniseerde normen een rol. Dit zijn normen van de NEN/ISO/EN-reeks die per machinesoort specificeren hoe aan de essentiële veiligheids- en gezondheidseisen kan worden voldaan. Voorbeelden zijn:

• EN ISO 13849 voor veiligheidsgerelateerde delen van besturingssystemen (functionele veiligheid).
• EN ISO 12100 als overkoepelende norm voor risicobeoordelingsmethodiek.
• EN 62061 / IEC 62061 voor elektrische veiligheidssystemen.

Het is ook relevant om te weten dat in 2023 de Machineverordening (EU 2023/1230) is aangenomen als opvolger van de Machinerichtlijn. Deze wordt per 20 januari 2027 van kracht. Bedrijven die nu al machines aanpassen, doen er verstandig aan rekening te houden met deze aankomende eisen, zodat aanpassingen toekomstbestendig zijn.

Hoe wordt beoordeeld of een machine nog voldoet aan huidige normen?

De beoordeling of een bestaande machine nog voldoet, start met een systematische risicobeoordeling. Daarin worden alle gevaren geïdentificeerd, het bijbehorende risico ingeschat en vergeleken met de actuele normen en de stand van de techniek. EN ISO 12100 wordt hiervoor in de praktijk algemeen gebruikt als leidraad, ook al verplicht de wetgeving dit niet als enige methode. Het resultaat bepaalt of aanpassingen noodzakelijk zijn en welke prioriteit die hebben.

Een volledige beoordeling doorloopt doorgaans de volgende stappen:

1. Inventarisatie: Breng de huidige staat van de machine in kaart, inclusief documentatie, CE-markering en bestaande risicoanalyses.
2. Gevarenidentificatie: Bepaal alle relevante gevaren op basis van de machinefuncties en het gebruik.
3. Risicoschatting: Beoordeel de ernst en de kans op schade voor elk gevaar.
4. Vergelijking met normen: Toets de huidige situatie aan de toepasselijke geharmoniseerde normen.
5. Maatregelenplan: Stel een prioriteitenlijst op voor technische of organisatorische aanpassingen.

Deze beoordeling moet worden uitgevoerd door iemand met aantoonbare kennis van de relevante machinerichtlijnen en normen. Intern kan dat, maar in de praktijk kiezen veel bedrijven voor een externe specialist om objectiviteit en juridische zekerheid te waarborgen.

Wanneer is vervangen voordeliger dan aanpassen?

Vervangen is voordeliger dan aanpassen wanneer de kosten van de benodigde aanpassingen een aanzienlijk deel van de vervangingswaarde bedragen, wanneer de machine structureel verouderd is of wanneer aanpassing technisch niet haalbaar is zonder de machine in feite opnieuw te bouwen. Ook de resterende levensduur speelt een doorslaggevende rol.

Een aantal concrete signalen dat vervanging de betere keuze is:

• De aanpassingskosten overstijgen 50 tot 60 procent van de nieuwwaarde van een vergelijkbare machine.
• Reserveonderdelen zijn niet meer leverbaar, waardoor toekomstige storingen onbeheersbaar worden.
• De machine voldoet niet alleen niet meer aan veiligheidseisen, maar ook niet meer aan energie- of milieunormen.
• Na aanpassing is de machine alsnog verouderd ten opzichte van moderne alternatieven met betere prestaties.
• De ingrijpende wijziging vereist een volledig nieuwe CE-procedure, waardoor het kostenvoordeel van behoud wegvalt.

Aanpassen blijft interessant wanneer de basisconstructie solide is, de machine nog een lange technische levensduur heeft en de benodigde aanpassingen beperkt en goed uitvoerbaar zijn. Een eerlijke kosten-batenanalyse, waarbij ook indirecte kosten zoals stilstand worden meegenomen, geeft de meest betrouwbare uitkomst.

Wie is verantwoordelijk voor de veiligheid na een machineaanpassing?

Na een ingrijpende wijziging is de partij die de wijziging uitvoert of laat uitvoeren verantwoordelijk voor de veiligheid van de aangepaste machine. Dit kan de eigenaar zijn, maar ook een externe modificerende partij. Zij treden juridisch op als fabrikant en dragen daarmee de volledige verantwoordelijkheid voor conformiteit met de machinerichtlijnen.

Bij niet-ingrijpende aanpassingen blijft de eigenaar als werkgever verantwoordelijk voor een veilig arbeidsmiddel op grond van de Arbowet. Dit betekent dat hij moet kunnen aantonen dat de machine na de aanpassing nog steeds veilig is, ook al is er geen nieuwe CE-procedure vereist.

In de praktijk betekent dit:

• De eigenaar of modificerende partij stelt technische documentatie op bij ingrijpende wijzigingen, waarvan de risicobeoordeling onderdeel uitmaakt samen met de overige vereiste elementen.
• Een nieuwe EU-conformiteitsverklaring en CE-markering worden opgesteld en aangebracht.
• Bij niet-ingrijpende wijzigingen wordt de bestaande documentatie bijgewerkt en de risicobeoordeling geactualiseerd.
• Gebruikers en operators worden geïnformeerd over wijzigingen die hun werkwijze beïnvloeden.

Onduidelijkheid over verantwoordelijkheid ontstaat vaak bij uitbesteding. Spreek daarom contractueel helder af wie de conformiteitsbeoordeling uitvoert en wie de eindverantwoordelijkheid draagt.

Hoe TCPM helpt bij machineaanpassingen en veiligheidsnormen

Twijfel je of jouw machine nog voldoet aan de actuele machinerichtlijnen, of sta je voor een aanpassing en wil je weten wat dit juridisch en technisch betekent? Wij helpen industriële bedrijven met concrete antwoorden en praktische oplossingen. Onze aanpak omvat:

• Uitvoeren van een volledige risicobeoordeling op basis van toepasselijke geharmoniseerde normen, waaronder EN ISO 12100 als veelgebruikte leidraad.
• Beoordelen of een wijziging als ingrijpend kwalificeert en welke conformiteitsstappen nodig zijn.
• Opstellen of actualiseren van technische documentatie en EU-conformiteitsverklaringen.
• Begeleiden van het volledige CE-traject bij ingrijpende wijzigingen of nieuwe machines.
• Adviseren over de keuze tussen aanpassen en vervangen, inclusief kosten-batenanalyse.

Met meer dan 30 jaar ervaring in industriële omgevingen en een team van veiligheidsdeskundigen met kennis van de laatste nationale en internationale wet- en regelgeving, zorgen wij ervoor dat jouw machines veilig, compliant en toekomstbestendig zijn. Wil je weten wat wij voor jouw situatie kunnen betekenen? Neem contact met ons op en we denken graag met je mee.