Welke stappen doorloop je bij een risicobeoordeling volgens de machinerichtlijn?

Bij een risicobeoordeling volgens de Machinerichtlijn doorloop je een gestructureerd proces van zes stappen: het vaststellen van de grenzen van de machine, het identificeren van gevaren, het inschatten en evalueren van risico’s, het treffen van reductiemaatregelen en het documenteren van het gehele proces. Dit proces is verplicht voor elke fabrikant of importeur die een machine in de handel wil brengen op de Europese markt en vormt de basis voor industriële veiligheid en CE-markering. In dit artikel beantwoorden we de meest gestelde vragen over dit proces, van de verplichte onderdelen tot het moment waarop CE-markering daadwerkelijk mogelijk is.

Wat zijn de verplichte onderdelen van een risicobeoordeling?

Een risicobeoordeling volgens de Machinerichtlijn bestaat uit twee verplichte hoofdonderdelen: de risicoanalyse en de risicoevaluatie. De risicoanalyse omvat het bepalen van de grenzen van de machine, het identificeren van gevaren en het inschatten van de omvang van elk risico. De risicoevaluatie beoordeelt vervolgens of de geïdentificeerde risico’s aanvaardbaar zijn.

Samen vormen deze onderdelen de grondslag voor het nemen van reductiemaatregelen en het aantonen van conformiteit. De Machinerichtlijn schrijft voor dat de risicobeoordeling systematisch en gedocumenteerd wordt uitgevoerd. Dat betekent dat je niet alleen de gevaren en risico’s vastlegt, maar ook de redenering achter de ingeschatte ernst en waarschijnlijkheid.

Daarnaast is de risicobeoordeling een iteratief proces. Elke keer dat je een reductiemaatregel treft, beoordeel je opnieuw of er nieuwe gevaren zijn ontstaan en of het restrisico acceptabel is. Dit herhalende karakter is een expliciete vereiste van de richtlijn en wordt in de praktijk regelmatig over het hoofd gezien.

Hoe stel je de grenzen van een machine correct vast?

De grenzen van een machine stel je vast door vier dimensies in kaart te brengen: de gebruiksgrenzen, de ruimtegrenzen, de tijdsgrenzen en de overige grenzen, zoals de omgeving en de interactie met andere machines. Het correct vaststellen van deze grenzen is de eerste en meest bepalende stap, omdat alle latere analyses hierop voortbouwen.

Gebruiksgrenzen en doelgroep

Bij de gebruiksgrenzen beschrijf je het beoogde gebruik van de machine en het redelijkerwijs te voorziene misbruik. Denk aan de taken die operators uitvoeren, de verwachte bekwaamheid van gebruikers en eventueel kwetsbare groepen, zoals onervaren medewerkers of onderhoudstechnici. Ook voorzienbaar verkeerd gebruik, zoals het omzeilen van beveiligingen, moet je hier opnemen.

Ruimte- en tijdsgrenzen

De ruimtegrenzen omvatten het bewegingsbereik van de machine, de benodigde ruimte voor bediening en onderhoud, en de interacties met andere installaties in de omgeving. De tijdsgrenzen gaan over de verwachte levensduur van de machine, de onderhoudsintervallen en de perioden waarin de machine in gebruik is. Door ook de tijdsdimensie mee te nemen, voorkom je dat risico’s die pas later in de levenscyclus optreden, buiten de analyse vallen.

Hoe identificeer je alle gevaren bij een machine?

Gevaren identificeer je systematisch door alle levensfasen van de machine te doorlopen, alle relevante gevarencategorieën langs te gaan en de wisselwerking tussen mens en machine in elke situatie te analyseren. Een gangbare methode is het gebruik van de gevarenlijst uit de norm EN ISO 12100, die als leidraad dient bij de Machinerichtlijn.

De gevarencategorieën uit EN ISO 12100 omvatten onder andere:

• Mechanische gevaren, zoals beknelling, snijden en botsen
• Elektrische gevaren, zoals aanraking van onder spanning staande delen
• Thermische gevaren, zoals contact met hete of koude oppervlakken
• Gevaren door lawaai en trillingen
• Gevaren door straling, zoals laserlicht of elektromagnetische velden
• Gevaren door materialen en stoffen, zoals chemische blootstelling
• Ergonomische gevaren, zoals onnatuurlijke houdingen of overbelasting

Naast het doorlopen van deze categorieën is het essentieel om alle levensfasen mee te nemen: transport, installatie, inbedrijfstelling, normaal gebruik, onderhoud, reiniging, storingen en buitenbedrijfstelling. Gevaren die alleen tijdens onderhoud optreden, worden anders gemakkelijk over het hoofd gezien.

Hoe bereken en evalueer je de omvang van een risico?

De omvang van een risico bereken je door twee factoren te combineren: de ernst van de mogelijke schade en de waarschijnlijkheid dat die schade optreedt. De waarschijnlijkheid wordt verder opgesplitst in de blootstellingsfrequentie, de kans dat een gevaarlijke situatie leidt tot een ongeval en de mogelijkheid om het gevaar te vermijden of te beperken.

In de praktijk gebruik je hiervoor een risicoschattingsmethode, zoals een risicograaf of een risicomatrix. De norm EN ISO 12100 beschrijft de principes, terwijl normen zoals EN ISO 13849 aanvullende methoden bieden voor veiligheidsgerelateerde besturingssystemen. De keuze van de methode hangt af van het type machine en de complexiteit van de gevaren.

Na de schatting volgt de risicoevaluatie: is het ingeschatte risico aanvaardbaar of moet het verder worden gereduceerd? Een risico is aanvaardbaar als het voldoet aan de stand der techniek en vergelijkbaar is met het risiconiveau van goed ontworpen machines met hetzelfde doel. Wanneer dat niet het geval is, ga je terug naar de maatregelenfase.

Welke risicoreductiemaatregelen zijn verplicht volgens de richtlijn?

De Machinerichtlijn verplicht het toepassen van risicoreductie volgens het drietrapsmodel, ook wel de veiligheidshiërarchie of het principe van inherent veilig ontwerp genoemd. De volgorde is bindend: je begint altijd met inherent veilig ontwerp, daarna technische beveiligingsmaatregelen en pas als laatste informatie voor de gebruiker.

De drie verplichte stappen zijn:

1. Inherent veilig ontwerp: Elimineer het gevaar of verminder het risico door de constructie zelf aan te passen, bijvoorbeeld door scherpe randen te verwijderen, veilige materialen te kiezen of gevaarlijke bewegingen te beperken.
2. Technische en aanvullende beveiligingsmaatregelen: Pas afschermingen, vergrendelingen, noodstopvoorzieningen of andere technische middelen toe om het restrisico te beheersen dat na stap 1 overblijft.
3. Informatie voor gebruik: Verstrek waarschuwingen, instructies en persoonlijke beschermingsmiddelen voor risico’s die na stap 1 en 2 nog resteren. Deze stap vervangt nooit de eerste twee.

Een veelgemaakte fout is het direct overstappen naar stap 3, bijvoorbeeld door uitsluitend waarschuwingsstickers te plaatsen. De richtlijn vereist dat je eerst aantoont dat de hogere stappen niet uitvoerbaar zijn of het risico onvoldoende reduceren voordat je naar de volgende stap gaat.

Wanneer is een risicobeoordeling volledig en CE-markering mogelijk?

Een risicobeoordeling is volledig wanneer alle gevaren zijn geïdentificeerd, alle risico’s zijn ingeschat en geëvalueerd, de reductiemaatregelen zijn toegepast en het restrisico aanvaardbaar is bevonden. Pas dan mag je het technisch constructiedossier opstellen, de EU-conformiteitsverklaring ondertekenen en de CE-markering aanbrengen.

In de praktijk betekent dit dat de risicobeoordeling een levend document is dat gedurende het hele ontwerpproces wordt bijgehouden. Elke ontwerpwijziging vereist een herziening van de relevante onderdelen. Een risicobeoordeling die pas achteraf wordt opgesteld als formaliteit, voldoet niet aan de eisen van de Machinerichtlijn.

Controleer voor afsluiting of de volgende elementen aanwezig zijn:

• Een beschrijving van de grenzen van de machine
• Een volledige lijst van geïdentificeerde gevaren per levensfase
• Gedocumenteerde risicoschattingen met onderbouwing
• Een overzicht van de toegepaste reductiemaatregelen per gevaar
• Een beoordeling van het restrisico na elke maatregel
• Een conclusie dat het restrisico aanvaardbaar is

Wanneer een machine ook veiligheidsgerelateerde besturingsfuncties heeft, zoals een noodstop of een tweehandsbediening, moet de risicobeoordeling ook de vereiste prestatieniveaus (PL) of veiligheidsniveaus (SIL) onderbouwen.

Hoe TCPM helpt bij risicobeoordelingen volgens de Machinerichtlijn

Een correcte risicobeoordeling volgens de Machinerichtlijn vraagt om technische diepgang, kennis van de actuele normen en ervaring met uiteenlopende machines en installaties. Wij ondersteunen industriële bedrijven bij het volledig doorlopen van dit proces, van de eerste grensvaststelling tot en met de afronding van het technisch constructiedossier.

Wat wij bieden:

• Systematische identificatie van gevaren op basis van EN ISO 12100 en machinespecifieke normen
• Risicoschattingen met erkende methoden, waaronder risicografen en risicomatrices
• Advies over reductiemaatregelen die passen bij het ontwerp en de bedrijfsvoering
• Begeleiding bij het opstellen van het technisch constructiedossier en de EU-conformiteitsverklaring
• Ondersteuning bij functionele veiligheid en het bepalen van prestatieniveaus (PL/SIL)

Onze veiligheidsadviseurs werken zowel vanuit onze kantoren als op locatie, zodat we nauw aansluiten bij jouw specifieke situatie. Wil je weten hoe wij jouw risicobeoordeling kunnen begeleiden? Neem contact met ons op voor een vrijblijvend gesprek.